ORYANTALIZM - Edward Said

Kitap, önsöz, giris ve üç uzun, oniki kisa bölüm ile bir ekten mütesekkil olup, 540 sayfadir. "Oryantalizm"in kapsami" baslikli birinci bölümde, gerek tarih ve tecrübe, gerekse felsefi ve siyasi temalar açisindan Oryantalizm konusunun bütün boyutlarinin alti çizilmektedir. Ikinci bölüm, "Oryantalist yapilar :Eski ve Yeni" genis kronolojik bir anlatim ve mühim sair, sanatçi ve bilim adamlarinin eserlerinde görülen ortak bazi araçlara isaret ile, çagdas oryantalizmin ortaya çikisini anlatmaktadir. " Simdilerde Oryantalizm" baslikli üçüncü bölüm, ikinci bölümün sonundan yani 1870 den, Dogu daki büyük sömürgeci genislemesini konu edinerek II. Dünya savasinda son bulur. Bu bölümde Dogu"nun Ingiliz -Fransiz hegomonyasindan Amerikan hegomanyasina geçisi tasvir edilmektedir.Yine bu bölümde Ainerika"daki oryantalizm konusundaki fikri ve sosyal gelismelerden ve gerçeklerden söz edilmektedir.

Yazar bu eserinde Bati"lilarin Dogu"yu ele alirken bütünü ile kendi görüslerinden ve varsayimlarindan hareket ettiklerini,hayallerini konusturduklarini ve Bati"nin çikarlarina uygun bir Dogu manzarasi ortaya koyduklarini isbat etme gayretindedir. Çok defa Bati"1i yazarlarin görüslerine bas
vurarak ve Bati"li eserlerden örnekler vererek onlara günahlarini kendi agzindan itiraf ettiriyorlar.
Misal: "Onlarin herseylerini tahrip ettik, felsefeleri, dinleri mahvoldu, artik hiçbir seye inanmiyorlar, derin bir bosluga düstüler. Anarsi ve intihar için olgun bir hale geldiler..." Lovis Massignon
• Avrupa"li için Dogu, Avrupa"nin bir icadi olup, eski çaglardan beri insanlarda hülyalar uyandiran, garip izlenimler yaratan, kendine has yaratiklari ve manzaralari ile fevkalade deneyimlere yol açan bir yerdir.
Amerikali"lar için Dogu, Uzak Dogu"dur. Ve özellikle Çin ve Japonya"dir. Amerika"lilarin aksine Fransiz"lar ile Ingiliz"ler ve onlar kadar olmasa da Alman"lar, Rus"lar, Ispanyol"lar, Portekiz"liler, Italyan"lar,Isviçre"liler uzun bir Oryantalizm gelenegine sahiptirler.
• Sark’i ögreten, yaziya döken, veya arastiran kimseye Sarkiyyatçi yada Oryantalist denir. Yaptigi seyde Oryantalizm"dir.
• Dogu Avrupa"ya bitisik bir kara olmanin yaninda, Avrupa"nin en büyük,en zengin ve en eski sömürgelerinin bulundugu yerdir, kurdugu medeniyetlerin ve konustugu dilin menbaidir, kültürel uzanimidir. En önemlisi Dogu Avrupa"nin "karsit kalesi" olarak kendini tesisinin en büyük yardimcisidir
Bu yönleriyle Oryantalizm, kültürel hatta ideolojik bir açidan, arkasinda müesseler, kelimeler, ilim, tasvirler, ögretiler hatta müstemleke bürokrasileri, müstemleke usulleriyle kavramlar olan bir muhakeme biçimidir.
Oryantalizmi bir muhakeme usulu olarak ele almaksizin ve dogu hakkinda söz söylerken bu muhakamanin usullerine riayet etmeksizin muaffak olmak yani Dogu"yu politik, sosyolojik, askeri, ideolojik, bilimsel ve fikri bakimdan yönetmek imkani yoktur.Yani Oryantalizm Sark söz konusu oldugunda otomatik olarak devreye giren ve tesir icra eden menfatler örgüsüdür.
• Oryantalizm, Avrupa"nin Dogu hakkindaki bir uydurmasi degil, Bati tarafindan bilinçli vücuda getirilmis ve nesiller boyu hatiri sayilir yatirimlara konu olmus bir teori ve pratikler bütünüdür.
• Bilgi, kendini elde edeni bir beser olarak kendi sartlarina bagliligini inkar edemiyor ise, Sark"i etüd eden Avrupa"li veya Amerika"li da Dogu"nun karsisina önce bir Avrupa"li yada Amerika"li sonra bir beser olarak çiktigini inkar edemez. Bu sebeple Oryantalizm"deki anlam,varhgini dogrudan Dogu"yu görünür, seçilir ve var kilan Bati anlaticilarina ve Bati anlati tekniklerine borçludur. Böylece Oryantalizm Dogu"dan daha çok Dogu"yu icad eden Bati idi ve kendisini ortaya koyan Bati kültürüyle baglantili idi.
• Oryantalist Balfour’un ifadelerine göre, Misir Ingiltere"nin bildigi nesnedir, Ingiltere Misir"lilarin kendi kendini yönetemeyecegini bilmektedir ve Misir"i isgal ederek bunu teyid etmistir. Misir"lilar için Ingiltere"nin idari ettigi peydir. Misir medeniyetide Ingiltere idaresine girmekle mümkündür.
• Balfour"a göre Bati"lilar vardir, birde Dogu"lular vardir. Birinciler hükmederler, ötekiler hüküm altinda olmalidirlar, buda ekseriye ülkelerin isgal edilmesi, iç islerine tam müdahale, can ve mallarini su yada bu Bati"li gücün eline birakilmasi demektir.
• Dogu"lular hakkinda bilgi onlarin yönetimini kolay ve karli kilan seydir.
• Dogu Bati ayriminin ortaya çikmasi seneler hatta yüz yillar almisti.Kesif seyahatleri yapilmis, ticaret ve savas vasitasiyla temaslar saglanmisti. 18. y.y. ortasindan itibaren dogu-bati iliskisinde iki ana öge vardi
. I-) Dogu hakkindaki sistematik bilginin gelismesi ,
2-) Bati"nin tahakkümü
• Batili oryantalistlere göre Dogu mantiksizdir,dinsiz olup azgindir,çocuk ruhludur,sapkindir. Böylece Avrupa"li makuldur,fazildir,o1gun ve normaldir.
• Yazar oryantalizmi, bir kültürel tahakküm konusu olarak tahlil ve tehkik pesindedir.Buradan oiyantalizm, Dogu"lu nesneleri inceleme, elestirme, hüküm, disiplin yahut yönetim için sinifa, mahkeme salonuna,hapishane yahut el kitabina yerlestirilen "Dogu bilgisidir".
Oryantalizm pozitif bir doktrinden ziyade düsünceye getirilmis bazi sinirlamalar olarak anlasilmalidir. O, entellektüel bir kudretin ifadesidir.
• 1815"den,1914"e kadar Avrupa"nin direkt sömürge hakimiyeti yeryüzü karalarinin % 35"inden % 85"ine çikti.Ingiliz ve Fransiz Imparatorluklari"nin basini çektigi bu sömürgecilik faaliyetinden en fazla Asya ve Afrika kitalari etkilendi.
• Kissinger çagdas dünyayi kalkinmis ve kalkinmakta olanlar olarak ikiye bölüyor.Birincisi Bati"yi, ikincisi ise Dogu"yu ifade eder.Newton devrimini esas alir.
• Hindistan"daki i1k oiyantalistlerin çogunlugu ya hukuk alimi yada misyonerlik egilimi fazla doktorlardi.Bunlar bir yandan Asya"da islahi kolaylastirmak için bilim ve sanati inceli yorlar diger yandan da ayni inceleme ile kendi ülkelerinde bilginin ve sanatinin islahina çalisiyorlardi.
• Napolyon Misir"dan ayrilirken yardimcisi Kleber"e çok siki talimatlar verdi. Buna göre Misir her zaman oryantalistler ve gönlü kazanilabilen dini liderler marifetiyle yönetilecekti. Napolyon Misir"i Fransiz ilminin bir subesi yaparak, sark ülkesinin seyyahlar, alimler, ve askerler disindaki kimyaci, tarihçi, arkeolog vs. vasitalarla taninmasini tanitilmasini saglamistir.
• Oryantalizmin basarilari: 19. yy"da bilim adamlari üretmesi, Bati"da egitimi yapilan dillerin sayisini artirmasi, nesredilen, tefsiri, tercümesi yapilan orjinal eserlerin sayisini arttirilmis olmasi,Dogu"ya sempati duyan,Sanskritce"nin grameri ile, eski Fenike kuruluslari ile ve Arap siiri ile gerçekten ilgilenen ögrenciler çikarmasi olarak siralanabilir.
• Oryantalismin kafasinda degismeyen Bati"dan tamamen farkli bir Dogu vardir.l8. yy"dan sonra oiyantalizm asla kendini yenileyememistir. Oryantaliste göre Dogu ya da Dogu"lu yabancilasmis olan varlikdir; yani kendine nisbetle birbaskasi olan varlikdir. Baskalari ele alir, baskalari anlar, baskalari tanimlar, baskalari degistirir, kendine nisbetle fiilsiz olup muhtar ve hükümran degildir.Oryantalisler etkiklerinde özcü davrandiklan için neticede irkçiliga ulasiyorlar.
• 19. yy"in baslica oryantalist alimlerini ve kurulan cemiyetlerini söylece siralayabiliriz: Alimler: Gobineau, Renan, Humboldt, Steintal, Burnouf;Remusut, Palmer, Meil, Dozy, Muir"dir. Asya cemiyeti 1822, Kraliyet Asya Cemiyeti 1823, Amerikan Sark Cemiyeti 1842 vb.
• Bir yeri müstemlekelestirmek demek, öncelikle oradaki menfaatleri ayirt etmek yada yaratmak demektir.Bu menfaatler ticari bilimsel,kültürel olabilir. Oryantalizm bu menfaatlere ulasmada en büyük vasitadir.
1920"lerden itibaren, bir bastan bir basa bütün üçünçü Dûnya ülkelerinde, imparatorluklarla ve emperyalizm ile iliskiler "Karsilikli etkilesim" seklinde olmustur.1955 Baglantisizlar hareketinin baslangicinda (Bantung Konferansi) Dogu artik Bati"nin imparatorluklari ndan yakayi siyirmistir. Dünyada yeiii güç dengeleri olusmustur.SSCB ve ABD.Artik oryantalizmin karsisinda siyasi sesi olan ve düsünebilen akilli bir Dogu vardir.
• Dogu"daki ulusal bagimsizlik hareketleri oryantalismin kafasindaki "pasif kaderci, hüküm altindaki irklar) fikrinin tutmadigini ve düsüncedeki Dogu ile mevcut Dogu arasinda farklar oldugunu ortaya koymustur.Halk da uzmanlar oryantalist düsüncede bir zaman asiminin ve tutarsizligin mevcudiyetinde hem fikir idiler.Iki türlü idi:Oryantalist bilim ile onun arastidigi konu (dogu) arasinda Daha önemlisi, beseri bilimlerde kullanilan yöntemler ve çalisma araçlariyla oryantalizmin yöntemleri ve kavramlari arasinda
• Çagdas oryantaliste göre gerçek insan Batilidir.Dogu nimetlerinin kullanim hakkida öncelikle bu gerçek insana aittir. Onun gözünde Dogu"lu: deve üstünde, eli kamali, ukala, her türlü ahlaksizliga meyyal, sehvet düskünü bir insandir.
• Oryantilizmin en büyük hatasi bir baska bir kültürü, milleti ya da cografi bölgeyi önemsememesi ve ona zaafindan ayrilmayan, degismeyecek kusurlar atfetmesindedir.
• l8.yy"da genisleme, tarihi yüzlesme, anlayis ve tasnif seklinde ortaya çikan düsünce dalgalanmalari çagdas Oryantalizmin fikri kurumsal yapilarini meydana getirmistir. Bu düsünce dalgalan ayni zamanda Dogu"yu ve özellikle Islam"i Bati"nin dini anlayisina dayali, dar çerçeveli tahlil ve degerlendirmelerden kurtarmistir. Çagdas Oryantalizmin l8.yy"da Avrupa kültürünün laik unsurlanndan meydana gelmistir.
• I. Dünya Savasi bittiginde dünya topraklarinin %85"i Avrupa"nin sömürgesi durumundaydi. Bu durum çagdas Oryantalizmin hem emperyalizmin hem de sömürgeciligin bir cephesini teskil ettiginin ifadesidir.
• Sacy ve onun sahsinda dinci Oryantalistler Arap siirinin batiliya zevk verebilmesi için Oryantalistin ona belli bir sekil vermesi gerektigi görüsündedirler. Yine onlara göre Dogu"lu eserler kismen ele alinmalidirlar. Zira Dogu"lu eserler Avrupa"ya yabancidirlar. Daha da önemlisi sürükleyici olmamalari, yeterli zevk ve elestirici ruhla yazilmamalariydi.
• Renan, Sacy"nin baslatigi isi resmilestirmis, sistemlestirmis , onun fikri ve maddi müesselerini ihdas etmistir.
• Profosyenel Oryantalistin görevi, Dogu"nun parçalarini birlestirerek, bir portre yapmak, Dogu"yu bir tabloda adeta yeniden olusturmaktir.
• Ingiltere Hindistan"da biri yikici digeri kurucu çift yanli bir vazife yapmistir. Yikici olani Asya toplumunun imha edilmesi, kurucu olani Asya"da, Bah toplumunu maddi temellerinin tesis edilmesidir.
• Oryantalistler insani insan olarak degil, kümeler ya da soyut genellemeler olarak düsünürler. Samiler, Dogu"lular, Arap"lar vs...
• Oryantalistlerin bazilari özellikle iIk Oryantalistler hiç Dogu"da bulunmadan tamamen kitaplara dayali bir Oryantalizm ortaya koymuslardir. (Sacy ve Renan gibi...) Bazilan ise Dogu"da bulunmus ve Dogu"lularla temas halinde bulunmus olarak Oryantalist fikirler ileri sürmüslerdir. Bu ikinciler Dogu"lular için hem yerli hem de yabanci idiler. Yazdiklari faydali bilgiler idi fakat Dogu"lular için degil, Avrupa için ve onlarin nesriyat kurumlari için bir gücün temsilcisi olarak onlarin içinde idiler. Vakiayi sadece disaridan resmediyorlardi.
• Oiyantalist için Dogu cinsel arzularinin tatmin yeridir.
• Avrupa"nin Dogu siyaseti ekalliyetlere konusuna istinat eder.
• Ilk Oryantalistler (Renan, Sacy, Laen) Dogu’nun anlatimini mizansenli olarak gerçeklestirdiler; sonraki Oryantalistler alim veya yazar olsun sahneye siki sikiya bagli kaldilar. Daha sonra sahnenin yönetilmesi gerektigi görüldü ki; yönetim oyununda kurumlar ve hükümetler sahislardan daha fazla ön plana çikti. Iste l9.yy"da 20.yy"la geçerken
Oryantalizmin çizdigi tablo bu sekildeydi.
• Üçüncü bölümde Oryantalizmin düsünüs ve faaliyet olarak neleri kapsadigi anlatilmaya çalisilmistir. Oyantalizmde en fazla beliren husus Dogu ile karsilasan batililarda daima bir çatisma hissinin olmasidir.
Dogu-Bati derken orada bir sinirin tayin edilmesi, Bati"ya "üstünlük ve kuvvetin" Dogu"ya ise "zaafin" atfolunmasidir. Yapilan bütün çalismalarda iradi olarak cografi bir ayrimin yapilmasi sikintilarina yûzyillardan beri katlanilmaktadir.
Oryantalizm geleneksel ögrenim (klasikler, incil, floloji) kamu müesseleri (hükümetler, sirketler, cografya cemiyetleri üniversiteler ) ve genel eserler (Dogu tasfirleri, fantazi kitaplari, seyehat kitaplan) ile ilgilenir.
Dogu"dan bahseden her Avrupa"linin irkci, empeiyalist ve milliyetçi oldugu söylenebilir.
Yazara göre oryantalizm Dogu Bati"dan daha zayif oldugu için Doguya tahakkümünü öngören Dogu"nun farkim onun zayifligindan ibaret bulan siyasi bir doktrindir.
19 yy oryantalizminde önemli gelismelerden biri Dogu hakkindaki bazi fikirlerin kristallesmesi idi.Tescili yapilan bu fikirleri sehvet düskünlügü,despotluk egilimi,sapik zihniyet,yanlis gözlem ve hafiza geriligiydi. Artik bir sark dedi mi, okuyucunun aklina hemen bu müseccel özellikleri geliyordu. Oryantalizm bir erkekler alemiydi ve bu alemde kadin, erkegin gücünûn yarattigi seydi.
19. yy da ortaya çikan "Irklar arasindaki esitsizligin biyolojik kökenlerine iliskin her" Dogu- Bati esitsizligini tescil eden bir vasita gibi kabul gördü.
Bati Dogu"ya, Dogu"lularin aklini egitmek için degil, sahsiyetini egitmek için gitmistir.
20. yy"a girerken vurgulanmasi gereken bir nokta da irklar, uygarliklar ve diller arasindaki farklarla ilgili Bati hükümlerini kat"i ve degismez kabul edilmesidir.
• 20.yy oryantalist anlayisinda artik sadece Dogu"nun anlasilmasi hedeflenmistir. Bu devrede Dogu uzmanindan beklenen, Doguyu çalisan bir makine haline getirmesi ve onda ne takat varsa Bati medeniyetinin menfaat ve araçlarini kazandirilmasi idi. Burada Dogu hakkindaki bilgi dogrudan faaliyete dönüsür ve sonuçlar Dogu"da yeni düsünce ve eylem akimlarina yol açar.
• Sonuç olarak:Oryantalist, Dogu tarihi denince akla gelen bir simadir,onun (Dogu ) ayrilmaz bir parçasi ve sekilleyicisidir, onun Bati"dan gelen karakteristik alametidir.Bir dizi inanis ve bir tahlil metodu olarak oryantalizm gelismeye kapalidir.Nüvesini Sami"lerin gelismemis olduklari seklindeki hüküm olusturur.