Günümüz Müslümanlarını, XVIII-XIX. Yüzyılın Müslüman seleflerinden ayıran özellik hem çok kaba, hem de pek anlaşılabilir içerik göstermemektedir. En büyük kabalık şudur: XVIII. Yüzyılın Müslümanları için “gelişme”nin önünde bir engel olarak görülen şeyler; günümüz Müslümanlar için gelişmeyi destekleyen bir etken olarak görülmektedir. Anlaşılması bir yığın güçlüklere bağlı olan şey ise, günümüz Müslümanlarının XVIII. Yüzyıl Müslümanlarıyla “Müslüman” ismi dışında hiçbir bağlarının olmadığıdır. Çağdaş Müslümanlık asla tekil anlam taşımıyor. Yani bugün için “bir İslam alemi” hayali bir coğrafya olmasa da; hayali bir söylemdir.

1221 Baharında Roma başta olmak üzere tüm Hıristiyan Avrupa cılgınlar gibi eğleniyordu. Çanlar çalıyor, ilahiler okunuyor; herkez kendinden geçmişti. Neden? Kayıp “İsa’nın Ordusu” zühur etmişti. İlginç olan haberin Roma’ya “İsa ve Ordusu”nun zühurundan tam 80 yıl sonra ulaşmasıydır. Haber haberdir. Elektronik posta ile 80 saniyede ulaşan bir şeyin, tarihte bazen 80 yıl yol aldığı olmuştur. Haberin adı “Mesih” olunca insan 80 yıl da bekler, 800 yıl da. Zaten geleceğine dair söylentiye kuşku duyanlar, “küllen kafirdirler”. Ama sorun şu, her zühur eden Mesih, beklenen Mesih mi? Bir “Sahte Mesihler Tarihi” yazılsa eminim koca bir kitap olurdu.

“Sarı Haçlılar”: Batı Deliriyor
Roma’nın haberini aldığı “Mesih” çekik gözlü, geniş yüzlü, yassı burunlu, seyrek sakallı, basbaya bir Kitan. Sorun mu? Roma için değil! Müslüman kellesini uçuran her kılıç erbabını kutsayacak kadar meşrudur Papa.

“... nam Saraceni et Turchi Deum Creatorem colunt, Mahomet non Deum sed eius prophetam aestimantes//Serazenler ve Türkler yaratıcı Tanrı’ya inanırlar; Muhammed onların tanrısı değil, kıymetli peygamberdir”
Malmesburyli William, Gesta Regum, Edidet by W. Stubbs, Rolls Ser., s. 230.

Batı’nın İslam serüveni ya çok “akıllıca”, ya da çok “zırvaca” görülmektedir. Bu iki sözcük biraz zorlayınca aynı kapının eşiğinde aynı anlamda da belirebilir. Akıl kadar, zırvalığın da sınırları henüz çizilememiştir. Zırvalık, akıl dışıdır; ama ilginç olan akıl da zırvalığın nazarında pek “akıllıca” değildir. Zırvalık olarak delilik tıbbi bir teşhisten öte, tıbbi bir karşı koymadır. Bir yok sayma ve bir tür illetsiz hastalıktır. Dünya henüz akıllıca ve akılca bir delinin mantık değerlerini çözmediği gibi, bir delinin de kendisini akıl yoluyla dışa vurmasına tanıklık etmiş değildir. Ama, akılın gereksinimlerinin de delice sonuçlara yol açtığını biliyoruz. Daha fazla akıllılık adına girişilen delilik oyunlarına değinmiyorum bile. İçinde yaşadığımız modern dünyanın yörüngesi de iki boyuta endekslidir: akılın tutulduğu veya kaybolduğu yerde delilik devreye girmektedir. Aslında bu akıl-delilik yazı-turası hep akıllıca fırlatılamktadır.

İki coğrafyada – aslında sınır çizmek pek doğru değildir – halk’ın ve Şeytan alanının anlamına değineceğiz: Doğu’da ve Batı’da. Doğu derken, klasik Doğu’nu, Batı derken de çağdaş Batı’nı temel alacağız.

Doğu’da
Genceli Nizamî’nin Hamse’sinde yer alan ilk eser: Mahzenü’l-Esrar, yani Sırlar Hazinesi. Hikayelerin birinde haksızlığa uğrayan ihtiyar bir kadın, Sultan Sancar’ın eteğinden tutar ve ona, ibretamiz bir ders verir. Hikayede yansıtılan sahne o denli etkileyici ve büyüleyici ki, okur bir aşamadan sonra “sultan” ile “ihtiyar kadın”ın yerlerini karıştırıyor. Benzerine herhangi bir Avrupa edebiyatında rastlanmayacak bir buluşma. Doğu’da halk ile sultanı bir araya getiren şey adalet tutkusu ve arayışıdır. Yönetici ve idareci kadar halkın da tek ölçütü bu: adil olmak.

Bu yazının konusu Ebû’l-Hasan el-Eş’arî’nin Mehmet Dalkılıç ve Ömer Aydın tarafıdan 2005 yılında Kabalcı Yayınlarınca basılan Makâlâtü’l-İslamiyyin ve İhtilatu’l-Musallîn (İlk Dönem İslam Mezhepleri) eserinin tanıtımdır.

Müellifin Hayatı
Ebû’l-Hasen Ali b. İsmail b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Eş’arî el-Basrî, kısa adıyla Ebû’l-Hasen el-Eş’arî IX-X. Yüzyıl Müslüman Dünyası’nın önemli isimlerindendir. Kendisi dönemin en ünlü mekteblerinden olan Basra ekolünden gelmektedir. Hicri 270’de (miladi 873) Basra’da doğmuştur. Babasının teşvikiyle Sünni bilginlerden dersler alan El-Eş’arî, onun ölümünden sonra annesinin Mutezile bilginlerinden Ebû Ali el-Cubbaî ile evlenmesinden sonra bu zatın velayetine geçmiştir. Bu defa üvey babasının desteği ile eğitimini sürdüren el-Eş’arî, Mutezile bilginlerinden dersler almış, bizzat Ebû Ali el-Cubbaî’den kelâm öğrenmiştir. Eş’arî, 40 yaşına kadar eğitim aldığı Mutezile çevresinin görüşlerini paylaşmıştır.