Kitap okumak tutkuya dönüştüğünde artık buna kader dersiniz ve ölene kadar da bu tutkuyla yaşarsınız. Daha detaylı olarak bu tutkuyu irdelemeyeceğim. Herkesin kendi tutkusu/aşkı kendine göre bir tarif içeriyor çünkü. Ancak an olur ki, geçici de olsa, bu tutkunun zayıfladığı olur.

Kitaba karşı bir isteksizlik başgösterir ama yine de ellerinizin boş olma halinin dayanılmaz hafifliğinden kurtulamazsınız. Bu haleti ruhiye kendini bende gösterdiğinde benim bir çözümüm var: Hüseyin Rahmi Gürpınar okumak.

Bir halk kütüphanesinin raflarına göz gezdirirken "ne okusam" diye acil uygulanan bir serum vazifesinde, ismi "filozof,deli" olan kitaplara takıldım. Halimi resmetmek gerekirse gurbet elde hemşehri bulmuş gibi duygusal, görenleri ağlatan bir eda ile uzanarak aldığım kitabın ilk tanışması "Ben deli miyim?" sorusu ile başladı; hani "Nasılsınız" der gibi. Mukabele ettim ben de: "Deli miyim.. galiba. Ama yalnız değilmişim."

Hüseyin Rahmi, bir roman yazarı. Onunla tanışmam böyle oldu. Anormallerin olduğu yerde normaller anormal sayılır. Bu teselli ile günler, aylar geçirmiş biri olarak, melankolizmi çalımlayıp komedizm ile buluşmak hayli rahatladı beni.

"Ben deli miyim?" kitabı ile başlayan Hüseyin Rahmi arkadaşlığımın bir hayli avantajlı olduğunu gördüm. Cumhuriyet dönemlerinin yozlaşan kültürümüzü sokaklara inen gözlemleriyle anlatan bir romancımız kendisi. Tarihin tarih ders kitaplarından, araştırmalardan, belgelerden öğrenildiği düşüncesini değiştirdi benim gözümde. Tarih yazıcılığı, toplum analizleri ve edebiyat, en iyi haliyle roman bünyesinde buluşuyor. Burada önemli olan yazanın tarihi gerçeklere sadık kalmasıdır. Tüm bu maharetler mizah dili ile de bütünleşince akıcı, güldüren ve düşündüren kitaplar avuçlarınızdan birer birer akıp gidiyor ve okuma tutkunuz yeniden alevleniyor. Bir macera seyrinde akan olayları okurken kahkalar atarak, etrafınızdakilerin "deli midir nedir" bakışlarına aldırmazsınız; hele ki elinizdeki kitabın kapağı deliliği sorguluyorsa. Türk Edebiyat Tarihi'ndeki en başarılı natüralistlerden biri Hüseyin Rahmi. Olayların akışında bazen araya girerek bir roman tekniği kusrunu işlese de seviyorum bu kitapları. Seviyorum deliliği, gülmeyi ve tarihe toplum çerçevesinden bakabilmeyi.

Saniyen, bu tanışıklık "Can Pazarı" isimli kitap ile devam etti. Cumhuriyet döneminde halk inkilaplarının nasıl sonuçlar verdiğini, yanlış teberküz eden "asrileşmenin" trajik yansımalarını görmek aslında üzücü. Nice savaşlardan alnının akıyla çıkmış ve bu muzafferiyetini gelenekçi, vatansever ve dindar olmasına borçlu olan halkımız aynı güçlülüğü ve direnci "asrileşme" karşısında gösterememiştir.

Can Pazarı'nda, birbirlerinin eşleriyle birbirlerini anlatan iki çiftten ve 4 kişilik bir çeteden bahsediliyor. Roman seyri bu insanlar etrafında akıyor. Asrileşmenin "zorunlu" sonucu olarak kadınlı-erkekli laubali ortamlarda caka satan ve sonra birbirlerinin eşleri ile birbirlerini aldatan insanların, kökü İslam külütürü ile bağlı olan halkın bu çözülmeden sonra nasıl bocaladığını görmek açısından kısa bir yol çiziyor bu roman. Tepeden inme ve açılıp saçılmayı medeniyet sayan değişimin ilk tohumları bu şekilde sonuç veriyor. Daha sonraki büyüme için günümüz koşullarında çıkan gazetelerin üçüncü sayfasına bakmak yeterli olur sanırım. Her zenginin değil, sömürerek ve çalarak yoksulun emeğini yiyen zenginlerin baş belası bir çetesi olur. Bu çete esrarengiz yönetemlerle bu zenginleri soyararak, halkın intikamını almış olurlar. Adeta Robin Hood felfesefiyle hareket ederler. En büyük vurgunda da hem birbirlerini aldatan eşleri bir oyunla dize getirir hem de aldıklarını paralarla yurt dışına kaçarlar.

Saki değişmiyor bazı şeyler. Sömürü zihniyeti, nereden geldiğini unutan nankör insanlar ve yalnızca nefsinin dürtüleriyle hareket edenler... En büyük imtihan olan açlık ile mücadele edenlerin sırtına basarak yükselmişlerin mukaddesat namına birşey tanımadıkları ve Allah'tan korkmadıklarını yazıyor Hüseyin Rahmi. Belki sadece bir Tanrı korkusu değil; bu insanlar vicdanlarını da yitirmişlerdir. "İnsan insan kurdudur" manşeti her sabah bu halkın yazgısına atılmış bir başlık gibi durur. Şeref, haysiyet, vicdan, diğergamlık gibi hasletlerin yitirilidiği ve bir İslam kültüründen sıyrılmanın eleştirisini yapmak gerekmektedir ama bu eleştirinin adı "insan, insanın kurdurur" değildir. Değişimi doğru okumalıyız. Bu toprakların asli unsurunun yitirildiği kabul edilmelidir. "Asrileşmek" bu yitirilmeye revizyonist bir değer katmadı malesef.

Hüseyin Rahmi, romandaki karakterlerden hizmetkar Rüstem Efendi'yi böyle konuşturuyor:

"Zaman değişiyor diyorlar, zaman bizi kapladığı için içinde tabii biz de değişiyoruz. Ama nasıl? Kirli çamaşır değiştirir gibi eski adetlerimizden, ahlaklarımızdan soyunuyoruz. Fakat onların yerine giyecek birşey bulamayarak tiğ-i teber şehlevent cascavlak kalıyoruz. Bir milletin hayatının gidişi terbiyesine, ahlakına bağlıdır. Fakat ahlakın varlığı bazı şartlara bağlı kalıyor. Mesela ahlak, açlıkla bağdaşmıyor. Aç adamın kafasından herşeye klarşı isyan fışkırıyor. Ya kendini öldürüyor ya başkasını. Rızkını tedarik için yavaş yavaş ilk zamanların vahşetine, hayvanlığına düşüyor."

Bu kadar deruni ve "şıp" diye oturan değerlendirmeleri bir hizmetkerın diliyle söyletmesinden şunu anlıyorum ki, bu ülkenin avam görülen kesimi aslında her meseleyi iyi çözümlüyor, sorunun da çözümün de nerede yattığını sözüm ona bir aydın müsveddesinden çok daha iyi biliyor. Hem o döneme hem de günümüze ışık tutan bu tespit ile yazar, yoksulluğun ve erdemin aynı çatı altında çok fazla kalamayacağını gösteriyor. Açık saçıklığı, fuhşu ve taklidi aldık, ne ekmek parası ne de bir doğruluk kaldı elde. Evet, belki "asrileştik" ama ilerleyemedik.

Milletin açlıktan sırtına yapışan karnı ile burjuva kesiminin de gittikçe irileşen göbeklerinin mukayesesi acıklı bir hal kazanıyor romanda. Zenginin daha zengin, fakirin daha fakir olduğu bu sistemi bir yerlerden tanıyor gibiyiz? Öyle ki aynı gazetede birer gün arayla şöyle bir haber yayınladığını düşünelim. Biri " havyer yemekten çatlayan adamın" haberi, diğeri de " bir kilo havyer için hırsızlıktan yakalanan adamın" haberi... bu kavanoz dipli dünyanın Asya kıtasını Avrupa'ya bağlayan sınırlarında işte bu koşullar göze çarpar. Hem açtır halk, bunun için ya adam soyar, ya öldürür ya kendi elleriyle kızını geneleve satar. Bunların hepsi iğreti duruyor biliyorum ama yaşandı bunlar, hala da yaşanıyor... Kitap boyunca vurgu, "bir zamanlar amma medeniyettik amma şimdi asrileştik" gerçeğinin yıkıcı ve ezici yönünedir.

Hani kahkaha atarak okuyordun romanı ne bu hazin son?" diye soruyorsanız kitabın sonuna geldim, onun için halim böyle. Kitapta anlatılan, tahlil edilen cumhuriyet ve sonrası döneminin aslında savaş kazanmış değil, mağlup olmuş bir halkın tasvirinin yapıldığını söylemek abartı olmaz. Roman kurgusu mizahi evet, ne zaman tutkum azalsa elimde hep bir Hüseyin Rahmi kitabı olacak. Kitap bittiğinde de sevgili ülkemin bir değil iki değil, her sırat köprüsünden geçişini okuyacağım. Yakın tarihe olan mesafemi hep kısa tutacağım. Birilerinin aksine ben hep bu halkın köklerinin İslam kültüründen beslendiğini ve bu kökün kesildiğinde nasıl toplumu ifsada boğduğunu "duymak istemeyenden daha sağır" olmayanlara anlatacağım.