Bir günde sayın Malkoç'un iki yazısına yorum girmek biraz "açgözlülük" yaptığımın belgesi hükmündedir. Bu yüzden suç-i lisan ettiysem affola.

Değerli tanıtım yazılarıyla bizleri aydınlatan ve bizlere bir şeyleri hatırlatan sayın Malkoç'un acizane bu yazısını eksik bulduğumu belirtmek isterim. Ben kendi adıma fırsaat bulmuşken zaten araştırmanı külfet-i hilat sanan okura bu kapsamda bazı bilgilerin de aktarılmasını önemsediğimden yazı içinde vakfın anlamı, çeşitleri, olumlu yönleri yanında olumsuz taraflarının da belirtilmesini isterdim. Daha da önemlisi vakıfın dünyanın urbanizasya (şehirleşme) ve sosyalleşme tarihinde oyadığı roldür. Küçük bir hatırlatma: vakıf, Kuzey Afrikada "hubus/habs" olarak bilinir ve bu sözcük Fransızcaya "habous" biçminde geçmiştir. Yani vakıf dünya lüteratüründe kendi literatürünü oluşturmuş ender kurumlardan biridir. Benzer bir kurumlaşma örneğine çağdaş dönemden önce neredeyse hiç rastlanmaz. Sanırım, yazar günümüzdeki vakıf anlayışına da biraz haksızlık etmiş gibi. Evet, doğrudur, çağımızda vakıf müesseseleri çoğunlukla İslami bir boyut taşımasalar da "hayır"ın varlığı zaten hakikat olduğundan benzer bir içeriğin ifadesi hesap edilebilir. Ayrıca, bugün Türkiye'de vakıf üniveristelerinin başarısı da göz ardı edilemez. Bunun dışında ülkemizde en ciddi yayınevlerinin yine vakıf yayınları olduğu ve en güzel kütüphane hizmetlerini de buların verdiği bir gerçektir. Çok daha önemlisi, son 20 yılda Türkiye'de siyasetin bir vakıf siyaseti halini aldığını da unutmamalıyız. Bir husus daha var burada: vakıf hizmet alanı dinsel olsa da mantık alanı mülke ilişkindir (anlam olarak da Arapça "alıkoymak, durdurmak" demektir). Nitekim, yazar da yazısının başlangıcına bu babta bir cümle koymuştur. Ama, vakıf'ın mülke dayalı özelliği sosyal parçalanma da doğrucak niteliktedir. Yani bir dizi hassaslıkları da içinde barındıran bir konudur. Bana biraz ortaçağların bağrında "posmodern" biri kurum gibi de geliyor, vakıf kültürü.

Yazarın görüşlerinde katılmadığım bir husus da: vakfı, "hangi alanda bir eksiklik görülmüşse, o alanda bir vakıf kurulmuştur" biçiminde eksiklerin giderilmesi olarak göstermesidir. Ama durum tam aksine, vakıf eksiklikten ziyade bolluğun alanında ortaya çıkmaktadır. Nitekim, vakıfların en çok geliştiği dönem de bolluk dönemleridir. Burada bolluk bir refah olarak anlaşılmasın. Örneğin, su işletmeciliği de vafka bağlanabilir ve bağlanmıştır da. Yani bolluk, mülkün bolluğu olarak algılanmalıdır.

Günümüzde olduğu gibi, eski dönemlerde de vakıf hayrın müesseseleşmiş biçimi olduğu kadar "yolsuzluğun" da kaynağı olduğunu göz ardı etmeyelim. Tarihte para ve serveti devletten kaçırmak için de vakıf anlayışının kullanıldığı bir gerçektir. Ama öte yandan, İran'da olduğu gibi vakıf anlayışı bir devrime de yol açmıştır. Şahın "beyaz devrimi"nin vakıflara karşı olduğu düşünülürse, vakıf anlayışın köksalmışlığı bu devrime karşı bir devrim ortaya çıkartmıştır. Çok daha önemlisi vakıf siyasetinin Doğuda şehir kültürü üzerinde oynadığı roldür ki, tek başına bir araştırmanın konusudur. Ve son bir not daha Türkiye'de belkide bir kurumu üzerine yoğunlaşarak onu uzun süreden beri araştırma konusu yapan tek dergi de Vakıflar Dergisidir.

Saygılarımla...

Vakıf kurumlaşmış bir yardım anlayışını ifade eder. İslâm’a göre herşey fani yalnız Allah bakidir.
Mutlak hakim O’dur. Mülk O’nundur. Bu sebeble Allah’ı seven başta insan olmak üzere bütün
yaratıkları sever. Bu anlayışla hareket eden kişi “İnsanların en hayırlısı insanlara faydalı olan,
malın en hayırlısı Allah yolunda harcanan, Allah yolunda harcananın da en hayırlısı halkın en çok
ihtiyaç duyduğu şeyi karşılayandır.” düsturunu kendisine rehber edinir.

“İnsan ölünce üç şey dışında ameli kesilir. Sadaka-i cariye (sevabı devam eden sadaka)
faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat.” hadisi ve “Sevdiğiniz şeylerden
Allah yolunda harcamadıkça iyiliğe eremezsiniz” ayeti gereğince Osmanlı, Vakıf işlerini ön plana çıkarmış hem dünya hem de ahirete bir hizmet vasıtası görmüştür. Vakıf müesseseleri ile diğergamlılığın zirvesini yakalayan Osmanlı 26 binden fazla vakıf kurarak insanlarla birlikte hayvanlara da hizmet etmiştir. Osmanlı, Kur'an ve Sünnet çerçevesinde Asr-ı Saadette başlayan ilk vakıf faaliyetini büyük hizmetlere vesile kılmışlardır.

"Hayırda yarışınız" emri, "İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olanıdır" prensibi gereği toplum birbiri ile yarışmış ve günümüze kadar ulaşan muazzam eserler vücuda getirilmiştir. İnsanların ihtiyacına, çevrenin şartlarına göre değişen çok farklı hizmet alanları olan Vakıf müessesesi Osmanlı'da bu açıdan dinamik bir yapıya sahipti. Donuklaşmış, kalıplaşmış bir yapısı yoktu.

" İnsanların, canlıların yaşadığı yerlerde mutlaka onlara yapılacak bir yardım, bir hizmet vardır" anlayışı Osmanlı Vakıflarının genel prensibi idi.